Między scrollowaniem a zaufaniem – o cyfrowej przepaści w rodzinach

Dorośli stracili czujność, a dzieci zostały same w świecie, którego nie rozumiemy. Rodzice nie mają pojęcia, co dzieci robią w sieci. Ponad połowa opiekunów uważa, że ustala w domu zasady bezpiecznego korzystania z internetu. Tymczasem potwierdza to jedynie co piąty nastolatek. Opiekunowie są też przekonani, że dziecko zwróci się do nich, jeśli w sieci zobaczy albo doświadczy czegoś niepokojącego, strasznego czy trudnego. Niestety, nic bardziej mylnego. Raport NASK obala mit, że to rodzic jest instytucją pierwszej pomocy dla dziecka.

– 66 proc. opiekunów uważa, że w zetknięciu z cyberprzemocą dziecko zwróci się do nich po wsparcie. Problem w tym, że tę opinię podziela tylko 15 proc. dzieci – mówi dr Agnieszka Wrońska z NASK, współautorka raportu “Nastolatki”.

Co to znaczy? Że pomiędzy naszymi światami – dzieci i dorosłych – jest wielki rozdźwięk. Nam tylko wydaje się, że kontrolujemy to, co dzieci widzą, scrollując telefon. Przeceniamy siebie jako opiekunów. Mamy pewność, że dziecko nie ogląda patostreamów albo nie bierze udziału w challengach. Mylimy się. To błąd, do którego wielu rodziców nie chce się przyznać.

– Rodzice nie mają wiedzy o tym, co robią w sieci ich dzieci albo jest ona bardzo niepełna – mówi dr Wrońska. – W badaniu uczestniczyli zarówno nastolatkowie, jak i ich rodzice, co pozwoliło zestawić dwie perspektywy. Wyniki pokazują wyraźne rozbieżności w postrzeganiu wielu kwestii, co uwidacznia się jako jeden z najbardziej niepokojących, alarmujących wniosków raportu.

Jedna trzecia dnia na internet

Czy pięć godzin w ciągu dnia “z nosem w telefonie” to dużo, czy mało? Bo mniej więcej tyle spędza przeciętne dziecko w internecie. Biorąc pod uwagę, że w ciągu doby musi zmieścić jeszcze szkołę, często dodatkowe zajęcia, naukę, odpoczynek i obowiązki domowe – to te pięć godzin wydaje się wręcz nierealne do zrobienia. Kiedy, jak? A jednak.

Zestawiając to z wcześniejszymi danymi, które jasno pokazują, że rodzic ma blade pojęcie o tym, w jakim świecie funkcjonuje jego dziecko, to trochę tak, jakbyśmy spuścili je z oka na pięć godzin dziennie. Bo w ciągu pięciu godzin nastolatki mierzą się z niezliczoną ilością informacji i treści, które wywołują u nich różne emocje i odczucia. Często takie, których nie są w stanie do końca zrozumieć – w końcu nastolatek to wciąż tylko dziecko.

– Z jednej strony technologia daje nam, rodzicom narzędzia wsparcia i kontroli – mam na myśli różne aplikacje rodzicielskie – mówi ekspertka NASK. – Z drugiej strony nasza często ograniczona znajomość cyfrowego świata, w którym nasze dzieci funkcjonują na co dzień, sprawia, że coraz trudniej nam za nim nadążyć. W efekcie poczucie kontroli, jakie daje technologia, okazuje się często złudne.

Dr Wrońska przekonuje także, że kilka godzin spędzonych w sieci, to rzeczywiście dużo, ale to nie czas jest tutaj najważniejszym czynnikiem. – Nawet pół godziny czy kilkadziesiąt minut ze szkodliwymi treściami, może być dla dziecka znacznie bardziej szkodliwe, niż kilka godzin z treściami, które są wartościowe – podkreśla.

Czy raport stanowi dowód na to, że relacje między rodzicami, a ich dziećmi, są słabe? I tak, i nie.

– Daleka jestem od tego, by obwiniać rodziców czy zarzucać im brak zainteresowania ich dziećmi – mówi dr Wrońska. – To zbyt uproszczony wniosek wobec złożoności wyników badania. Niemniej jednak warto potraktować je jako sygnał ostrzegawczy. To moment, by przyjrzeć się naszym relacjom z dziećmi, spróbować zrozumieć, co robią w sieci, i rozmawiać z nimi – nie z pozycji kontroli, lecz z zainteresowania nimi i ich aktywnościami, wyborami, doświadczeniami.

Jak wspierać dzieci w bezpiecznym korzystaniu z internetu?

Dzieci powinny czuć ze strony rodzica wsparcie, a nie kontrolę. Jak mówi dr Wrońska, dane z raportu powinniśmy traktować nie jak wyrzut sumienia, tylko impuls do tego, by coś zmienić. Na początek warto zastosować się do poniższych porad.

• Dawajmy dobry przykład.
  Dorosły z nosem w ekranie nigdy nie będzie wiarygodny w roli osoby przestrzegającej przed zgubnymi skutkami nadmiernego korzystania z urządzeń cyfrowych.
• Rozmawiajmy, a nie tylko kontrolujmy i zakazujmy.
  Otwarta rozmowa jest zawsze skuteczniejszą formą profilaktyki niż same zakazy czy ograniczenia.
• Budujmy bliskość i więź.
  Gdy relacja oparta jest na zaufaniu, nawet prosta prośba: „Pokaż mi, co robisz w sieci” zostanie odebrana jako wyraz zainteresowania, a nie kontroli.
• Zadbajmy o edukację – wszystkich stron.
  Edukacja cyfrowa jest potrzebna zarówno dzieciom, jak i rodzicom oraz nauczycielom.
• Z naszych danych wynika, że około 70% młodych ludzi korzysta już z wytworów sztucznej inteligencji, także w celach edukacyjnych.
• Jednocześnie wielu z nich ma niewielką wiedzę o tym, jak AI działa – np. nie potrafi rozpoznać lub zrozumieć natury deepfake’ów (czyli zmanipulowanych obrazów i dźwięków generowanych przez AI).
• Bez edukacji trudno będzie o zmianę.
  Jeśli nie będziemy inwestować w świadomość cyfrową, zarówno wśród młodych, jak i dorosłych, statystyki w kolejnych edycjach badań zapewne się nie poprawią.

Przepaść między światem dzieci a światem dorosłych nie jest nie do pokonania. Wymaga jednak świadomości, edukacji i partnerskiej rozmowy. Bo cyfrowe bezpieczeństwo nie zaczyna się od zakazów – zaczyna się od relacji.