Wychowanie w epoce algorytmów. Kongres OSE o bezpieczeństwie, które zaczyna się w sieci

– Dane, którymi dysponujemy, nie pozostawiają złudzeń: co trzeci nastolatek doświadcza hejtu lub cyberprzemocy. To zatrważająca skala, która wymaga od nas realnej, codziennej pracy i uważności – podkreślała Małgorzata Olszewska, zastępczyni dyrektora NASK ds. OSE. 

A pomóc mogą im tylko dorośli. Jak mówił na kongresie wicepremier, minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski:  – Rewolucji cyfrowej nie zatrzymamy, ale problemy kompetencyjne, które narastały przez lata, możemy wspólnie rozwiązać mądrą edukacją i odważnymi decyzjami.

OSE – realne wsparcie dla szkół

Ogólnopolska Sieć Edukacyjna to państwowy program, dzięki któremu szkoły w całej Polsce otrzymują dostęp do bezpiecznego internetu oraz kompletu usług wspierających edukację cyfrową. To nie tylko łącze, ale cały ekosystem: materiały dydaktyczne, szkolenia dla nauczycieli, scenariusze lekcji, webinary i narzędzia pomocne w pracy wychowawczej. Z OSE korzysta już ponad 20 tysięcy placówek, a treści tworzone przez ekspertów NASK są dziś jednym z głównych źródeł wiedzy o bezpieczeństwie cyfrowym w szkołach.

– OSE to nie tylko treści edukacyjne i miliony użytkowników. W tle działa ogromna infrastruktura – dziesiątki tysięcy połączeń, przełączników, serwerów i przede wszystkim ludzie, którzy dbają o nią 24 godziny na dobę – mówił dyrektor NASK Radosław Nielek.  

Hejt i język młodych – gdy żart staje się bronią

Hejt to jedna z najpowszechniejszych, a jednocześnie najbardziej lekceważonych form przemocy wśród młodzieży. Wystarczy kilka słów wrzuconych do sieci, by wywołać realny ból. 

Młodzi posługują się ironią, memami i kodami kulturowymi, które często są dla dorosłych nieczytelne. – Granica między żartem, ironią a cyberprzemocą jest bardzo płynna. To, co dla jednej osoby jest śmieszne, dla innej może być doświadczeniem wykluczenia albo bólu – zauważa Anna Borkowska z NASK. 

W memach – formie błyskawicznej i pozornie niewinnej – często ukryte są całe zestawy uprzedzeń dotyczących wyglądu, pochodzenia czy płci. Gdy padają raniące słowa, zawsze można powiedzieć „przecież to tylko żart”, co skutecznie przerzuca odpowiedzialność na ofiarę i normalizuje przemoc. 

Dlatego edukacja musi uczyć rozumienia kontekstu i empatii. – Dobrym narzędziem jest analiza żartu przez pryzmat nadawcy, treści i odbiorcy: kto żartuje, co dokładnie mówi i kogo ten żart dotyka – podkreśla Borkowska. 

AI i nowe technologie – fundament, którego szkoła nie może ignorować

W rozmowach o AI na Kongresie OSE wybrzmiało jasno: to nie jest kolejny cyfrowy gadżet. To technologia, która zaczyna kształtować środowisko rozwojowe młodych na równi z rodziną i szkołą. Jak mówi dr Jacek Pyżalski: – Ta technologia postawiła nas wszystkich na jednej linii z młodymi ludźmi. My też się uczymy.

Szkoła przez lata reagowała według stałego schematu: nowinka – zachwyt – sceptycyzm – powrót do rutyny. –Tym razem jest inaczej. AI wchodzi w fundamenty edukacji. Udawanie, że jej nie ma, sprawi, że szkoła stanie się nieadekwatna – podkreśla ekspert. 

Modele językowe, które dostosowują się do rozmówcy, stają się dla wielu młodych realnym punktem odniesienia emocjonalnego. W przywoływanych przez dr. Pyżalskiego badaniach jedna trzecia młodych deklaruje, że w razie trudnej sytuacji najpierw porozmawiałaby o niej… z AI. 

To zmienia oczekiwania wobec szkoły: uczeń przyzwyczajony do narzędzia zawsze dostępnego, cierpliwego i niestronniczego, będzie oczekiwał podobnych jakości w relacjach z dorosłymi. AI podważa też sens wielu typowo szkolnych zadań – od prezentacji po analizy – bo potrafi je wykonać w sekundę. Nie chodzi o rezygnację z nauki tych umiejętności, ale o przedefiniowanie, po co ich uczymy. 

Badania pokazują też, że nie czas spędzony w sieci decyduje o bezpieczeństwie ucznia, lecz sposób korzystania z technologii. Ten sam mechanizm dotyczy AI: problemem nie jest narzędzie, ale intencja, świadomość i emocje, które się wokół niego kumulują. 

Odporność i relacje – przestrzeń, której nie zastąpi żadna technologia

Internet przyspiesza reakcje, podbija napięcia i nagłaśnia każdy błąd. Konflikt, który kiedyś kończył się rozmową, dziś potrafi eskalować w kilka minut – często poza zasięgiem dorosłych. Dlatego kluczowe staje się budowanie odporności psychicznej: umiejętności radzenia sobie z presją, oceną i chaosem informacyjnym. 

Młodzi rzadko potrafią jasno nazwać to, co ich dotyka. Boją się reakcji grupy, nie wiedzą, czy „mają prawo” zgłosić problem. Część z nich kieruje się wtedy do AI, bo system odpowiada spokojnie, bez oceny i bez emocji. To sygnał, że brakuje im przestrzeni na prawdziwą, wspierającą rozmowę z dorosłymi. 

Edukacja cyfrowa musi więc łączyć technologię z wychowaniem. Nie wystarczy uczyć, jak działają algorytmy – trzeba uczyć, jak zrozumieć siebie w świecie, w którym te algorytmy współtworzą codzienność. Odporność nie rośnie z zasad czy poradników. Rośnie z relacji i obecności dorosłych, którzy potrafią słuchać, a nie tylko reagować. 

Co dalej?

Kongres OSE 2025 pokazał, jak bardzo cyfrowe wyzwania przenikają codzienność szkół. Młodzi nie potrzebują kolejnych teorii – potrzebują dorosłych, którzy rozumieją ich świat z algorytmami, deepfake’ami i hejtem w tle. 

– Presja rówieśnicza, dezinformacja, cyberprzemoc — to wszystko realnie wpływa na życie i bezpieczeństwo młodych. Naszym wspólnym zadaniem jest zasypać kompetencyjne luki, które pojawiają się już na początku edukacji – przypominał minister Krzysztof Gawkowski.  

W tym sensie OSE to nie tylko infrastruktura techniczna. To cała sieć wsparcia – edukacyjnego, społecznego i technologicznego – za którą stoją ludzie dbający o to, by szkoły miały dostęp nie tylko do nowoczesnych narzędzi, ale też do wiedzy, jak z nich mądrze korzystać. 

– NASK to idealny dom dla OSE. To tutaj spotykają się zaawansowane technologie, bezpieczeństwo sieciowe i edukacja – wszystko po to, by szkoły miały dostęp do internetu nie tylko szybkiego, ale przede wszystkim bezpiecznego – mówił dyrektor Radosław Nielek. 

Nie każda rozmowa zmienia świat. Ale jeśli choć jedna popchnie kogoś do działania – warto było.